Ο τίτλος σκόπιμα επιλέγει τη λέξη «εποχή» αντί της λέξης «περίοδος», που θα φαινόταν ίσως πιο δόκιμη. Κι αυτό, γιατί είναι κρίσιμο για τις στρατηγικές μας επιλογές -στις επιχειρήσεις και όχι μόνον- να συνειδητοποιήσουμε ότι οι εξαιρετικά δυσμενείς συνθήκες, που επικρατούν στην οικονομία και την κοινωνία μας, δεν εντάσσονται στο πλαίσιο της υφεσιακής φάσης ενός συνήθους, «περιοδικού» οικονομικού κύκλου.

Στην πραγματικότητα συνιστούν στοιχεία μιας αλληλουχίας γεγονότων ιστορικής σημασίας, τα οποία, ως τέτοια, καθορίζουν το παρόν και διαμορφώνουν το μέλλον της χώρας και της κοινωνίας μας.

Άλλο «είμαι υποχρεωμένος να διαχειριστώ» και άλλο «καλούμαι να λάβω αποφάσεις ιστορικής σημασίας». Άλλο «επιλέγω πολιτική για να αντιμετωπίσω την ύφεση» και άλλο «χαράζω στρατηγική για να εξασφαλίσω την επιβίωση και τη συνέχεια της επιχείρησης». Θέλω, λοιπόν, να καταστήσω σαφές από την αρχή -με την επιλογή του τίτλου αυτού του σημειώματος- ότι πιστεύω πως δεν αντιστοιχούν στο ύψος των σημερινών περιστάσεων οι λίγο-πολύ κοινότοπες συνταγές, που αφορούν στη διαχείριση του ανθρώπινου δυναμικού σε περιόδους συνήθων υφέσεων, του τύπου: πώς να μετατρέψετε την κρίση σε ευκαιρία αναθεώρησης και αναδόμησης του εταιρικού οργανισμού ή πώς να διαφυλάξετε τα ταλέντα σε μια διαδικασία downsizing. Δεν ισχυρίζομαι ότι τέτοιες συνταγές δεν είναι χρήσιμες.

Αντιθέτως, χρησιμότατες είναι, με δεδομένο ότι οι διαδικασίες, στις οποίες αναφέρονται, είναι μάλλον ή βέβαιο ότι, στις πλείστες των περιπτώσεων, θα χρειαστεί να εφαρμοστούν. Ισχυρίζομαι, απλώς, ότι δεν είναι επαρκείς.

It’s a jungle out there
«Εκεί έξω» είναι πόλεμος. Δεν είναι ούτε άσκηση ούτε αψιμαχίες. Και μάλιστα πόλεμος σκληρός, αιματηρός και -προπάντων- αμφίρροπος.

Με μείωση του εγχώριου προϊόντος κατά 4%, με καλπασμό της ανεργίας ενδεχομένως και προς το 20%, με σημαντικό περιορισμό του διαθέσιμου εισοδήματος και πτώση του βιοτικού επιπέδου. Και με το φάσμα της χρεοκοπίας της χώρας -και της επακόλουθης περαιτέρω ραγδαίας και σημαντικής επιδείνωσης των κοινωνικο-οικονομικών συνθηκών- να επικρέμαται ακόμη επί των κεφαλών μας. Η μέση ελληνική επιχείρηση δίνει σήμερα μάχη για την επιβίωσή της. Με τζίρους δραματικά μειωμένους, με περιθώρια κέρδους εξανεμισμένα, με περιορισμένη ρευστότητα, με εξαιρετικά αυξημένο τον πιστωτικό κίνδυνο.

Υπό τις συνθήκες αυτές, οι διοικήσεις προσπαθούν να ισορροπήσουν σε τεντωμένο σχοινί: Να εξασφαλίσουν έσοδα, να περιστείλουν κόστος, να διασφαλίσουν ταμειακές εισροές.

Από την πλευρά των εργαζομένων
Από την πλευρά τους, οι εργαζόμενοι -στη συντριπτική τους πλειοψηφία- βιώνουν το άγχος και την ανασφάλεια όχι μόνον όσον αφορά στην προσωπική επαγγελματική τους υπόσταση και προοπτική αλλά και σε σχέση με το οικογενειακό και το ευρύτερο κοινωνικό τους περιβάλλον: Υφίστανται την πίεση της αδυναμίας να εξυπηρετήσουν επαρκώς τις οικογενειακές οικονομικές τους υποχρεώσεις, την ψυχολογική επιβάρυνση από την ανεργία του συζύγου, του γονιού ή του αδελφού, την επίθεση που εξαπολύουν καθημερινά εναντίον του ηθικού τους τα μέσα μαζικής ενημέρωσης.

Ο δικός μας ρόλος
Αυτό είναι το περιβάλλον, μέσα στο οποίο καλούμαστε σήμερα να διαχειριστούμε το ανθρώπινο δυναμικό των εταιρειών μας. Ένα περιβάλλον πολέμου, όπου έξω κυριαρχούν οι αντιξοότητες και οι κίνδυνοι και μέσα περισσεύει το άγχος, ο φόβος, η ανασφάλεια, η ένταση, η καχυποψία και οι στρατηγικές ατομικής επιβίωσης.

Μέσα στο περιβάλλον αυτό καλούμαστε:
• Να συμβάλουμε, ως μέλη της διοικητικής ομάδας, στη διαμόρφωση της ορθής και επιβεβλημένης επιχειρησιακής στρατηγικής.
• Να σχεδιάσουμε και να υλοποιήσουμε πολιτικές διάταξης, αξιοποίησης και διαχείρισης των ανθρώπων μας, που να αντιστοιχούν στην επιλεγείσα στρατηγική και να υποστηρίζουν την επιτυχή εφαρμογή της (και ασφαλώς, δεδομένων των συνθηκών, οι επιχειρησιακές στρατηγικές μάλλον σε ραγδαίες ανατροπές θα αφορούν παρά σε ήπιες προσαρμογές).
• Να αμβλύνουμε το άγχος και την ανασφάλεια των εργαζομένων και να τους δώσουμε δημιουργική διέξοδο καθώς και να ενισχύσουμε τη συλλογικότητα.


Θέμα ηγεσίας
Είναι προφανές ότι η ανταπόκριση στις απαιτήσεις αυτές δεν είναι θέμα «τεχνικών», είναι θέμα ηγεσίας.

Οι επιχειρήσεις, που θα επιβιώσουν στην εποχή της κρίσης και θα βγουν από αυτήν ενισχυμένες έναντι των ανταγωνιστών τους, είναι αυτές, που έχουν την τύχη να διαθέτουν διοικήσεις με ηγετικά χαρακτηριστικά, με όραμα, με αξίες, με ταλέντα, με τόλμη, με αποφασιστικότητα, με στρατηγική αντίληψη, με προσήλωση στο στόχο, με αποτελεσματικότητα.

Προπάντων, διοικήσεις που εμπνέουν, που πείθουν, που απελευθερώνουν τη δημιουργικότητα, που καλλιεργούν τη συλλογικότητα, αλλά, ταυτόχρονα, καθοδηγούν με στιβαρότητα και εμπνέουν σιγουριά και εμπιστοσύνη.

Το μέγεθος και η ένταση της κρίσης και των επιπτώσεών της στην οικονομία, την κοινωνία και τις επιχειρήσεις, δημιουργεί τόσο ισχυρό αίσθημα ανασφάλειας, τόσο άγχος και τόση απαισιοδοξία στους εργαζόμενους, που υπονομεύεται η αποτελεσματικότητα των όποιων επί μέρους πολιτικών θέτει σε εφαρμογή η επιχείρηση για την αντιμετώπιση των αντιξοοτήτων.

Απτό παράδειγμα
Ας πάρουμε για παράδειγμα το downsizing: Ακόμη κι αν είναι πασίδηλα αναπόφευκτο, ακόμη και αν έχει σχεδιαστεί αψεγάδιαστα, ακόμη κι αν έχει γνωστοποιηθεί σε όλους με πληρότητα και με απόλυτη ειλικρίνεια ως προς τη δικαιολογητική του βάση και τα προσδοκώμενα αποτελέσματα, ακόμη κι αν είναι προφανές και παραδεκτό ότι το χαρακτηρίζει δικαιοσύνη και ευαισθησία, το άγχος, η ανασφάλεια και η καχυποψία, που καθ’ υπερβολή παράγει η κρίση, είναι πολύ πιθανό να εξανεμίσουν τα αποτελέσματά του ως προς τη μείωση του κόστους.

Άλλοι θα το θεωρήσουν ως ανήθικη επιλογή και θα διαρρήξουν τους ψυχικούς τους δεσμούς με την εταιρεία, με προφανείς επιπτώσεις στο επίπεδο αφοσίωσης και, συνακόλουθα, στην ποιότητα της εργασίας και την παραγωγικότητα. Άλλοι δεν θα πιστέψουν ότι ολοκληρώθηκε και θα περιμένουν τη συνέχεια, η οποία, σύμφωνα με τους φόβους τους, θα περιλαμβάνει και τους ίδιους, με αποτέλεσμα την ψυχολογική τους επιβάρυνση, την περίσπαση της προσοχής τους και τη μειωμένη παραγωγικότητα.

Άλλοι πάλι, θα το θεωρήσουν ως κίνηση απελπισίας και πανικού της διοίκησης, ως δείγμα απώλειας του ελέγχου, ή, στην καλύτερη περίπτωση, ως μέτρο αναποτελεσματικό, το οποίο μαρτυρά την κρισιμότητα της κατάστασης της εταιρείας, δεν θα μπορέσει, όμως, να αναστρέψει την πορεία της προς την καταστροφή.
Αυτή είναι, ίσως, και η χειρότερη θεώρηση γιατί καλλιεργεί ένα αίσθημα ματαιότητας κάθε έντασης της προσωπικής προσπάθειας και στρέφει τους αξιόλογους και ταλαντούχους προς αναζήτηση εναλλακτικής λύσης για τη συνέχιση της επαγγελματικής τους σταδιοδρομίας. Έτσι, η μείωση του λειτουργικού κόστους από το downsizing θα αντισταθμιστεί -αν δεν υπερκερασθεί- από τη μείωση της παραγωγικότητας, τη χειροτέρευση της ποιότητας των προϊόντων ή των υπηρεσιών και των σχέσεων με τους πελάτες, και την απώλεια ταλαντούχων και έμπειρων στελεχών, τα οποία, μάλιστα, ενδεχομένως να τα καρπωθεί ο ανταγωνισμός.

Η παρουσία και δράση μιας διοίκησης με ηγετικά χαρακτηριστικά θα μπορούσε να εμπνεύσει την απαιτούμενη εμπιστοσύνη και να πείσει για τη λυσιτέλεια του μέτρου, ώστε να καταστήσει το downsizing αποτελεσματικό. Δεν είναι θέμα σχεδιασμού και μεθόδευσης. Είναι θέμα έμπνευσης και πειθούς.

Δεν θα ήθελα να παρεξηγηθώ: Η θεωρία και η πράξη της σύγχρονης διοίκησης ανθρώπινου δυναμικού διαθέτουν ένα πλούσιο και ισχυρό οπλοστάσιο για την αντιμετώπιση συνθηκών ύφεσης, ακόμη και ακραίων. Οπλοστάσιο τόσο αμυντικό (cost fitness programs, υιοθέτηση ευέλικτων μορφών εργασίας, εξελιγμένες μεθόδους διαχείρισης downsizing projects) όσο και επιθετικό (εντατικοποίηση της εκπαίδευσης, εκμετάλλευση των συνθηκών υπερπροσφοράς, που δημιουργεί η ύφεση στην αγορά εργασίας, για την προσέλκυση ταλέντων). Δεν διατείνομαι ότι μια ισχυρή ηγετική ομάδα, θα μπορούσε να αντιμετωπίσει την κρίση χωρίς τα όπλα αυτά.

Πιστεύω, όμως, ότι σ’ αυτή την κρίση, μόνο στα χέρια μιας ισχυρής ηγεσίας αυτά τα όπλα μπορεί να είναι αποτελεσματικά.