Για να αλλάξει μια κατάσταση, κάποιος πρέπει να λειτουργήσει διαφορετικά. Η διαχείριση της αλλαγής είναι μια σύνθετη διαδικασία που έχει τις βάσεις της στην ψυχολογία. Πώς μπορεί
το παράδειγμα ενός ελέφαντα και του αναβάτη του να αποτελέσει «τροφή για σκέψη»;

Γράφει η Νίνα Νατσολάρη, HR Manager, ERMA FIRST ESK Engineering Solutions S.A

Στα τέλη της δεκαετίας του ‘70 παρατηρήθηκαν σημαντικές αναταράξεις στον χώρο των επιχειρήσεων, οι οποίες είχαν τις ρίζες τους στη διεθνή δράση όλο και μεγαλύτερου αριθμού επιχειρήσεων, στην αυξανόμενη ένταση του ανταγωνισμού και στην αναζήτηση τρόπων εισαγωγής των νέων τεχνολογιών στις επιχειρήσεις. Φαίνεται ότι το κλειδί για την επιτυχία και τη δημιουργία συγκριτικού πλεονεκτήματος στη διαχείριση των αλλαγών είναι ο άνθρωπος. Τα στοιχεία είναι ενθαρρυντικά, καθώς η τάση αυτή έχει αρχίσει να κερδίζει έδαφος. Εκτιμάται ότι το αντικείμενο της διοίκησης των αλλαγών με στόχο την κατανόηση του ρόλου του ανθρώπου θα συνεχίσει να απασχολεί την ερευνητική κοινότητα στο μέλλον.

ΤΙ ΕΙΝΑΙ, ΟΜΩΣ, Η ΑΛΛΑΓΗ;
Ξεκινώντας από τον Κurt Lewin [θεωρία του unfreeze, moving, refreeze] και τον Kottler και φτάνοντας σε πιο σύγχρονες θεωρητικές προσεγγίσεις όπως το Μοντέλο του Robbins (2005) [διάγνωση, ανάλυση, ανάδραση, ενέργεια, αξιολόγηση], αρκετοί ορισμοί έχουν δοθεί σχετικά με το φαινόμενο. Μερικοί από αυτούς είναι:
Η αλλαγή είναι μια διαδικασία μετασχηματισμού. Εισάγεται από εσωτερικές και εξωτερικές πιέσεις, εμπλέκοντας άτομα, ομάδες ή οργανισμούς και οδηγεί σε μια νέα κατάσταση των παρόντων αξιών, πρακτικών και αποτελεσμάτων (Morisson, 1998).
Η αλλαγή είναι η οριστική και πλήρης μετάβαση από μια κατάσταση σε μία άλλη (Μπαμπινιώτης).
Η αλλαγή είναι μια δυναμική και συνεχής διαδικασία ανάπτυξης, η οποία εμπλέκει την αναδιοργάνωση ως ανταπόκριση στις ανάγκες που προκύπτουν.

ΠΟΣΕΣ ΘΕΩΡΙΕΣ ΕΧΟΥΝ ΔΙΑΤΥΠΩΘΕΙ ΣΧΕΤΙΚΑ ΜΕ ΤΗΝ ΑΛΛΑΓΗ;
Από τον προσωκρατικό Ηράκλειτο με το «τα πάντα ρεί», τον Δαρβίνο με τη διαπίστωση ότι «το ζώο που θα επιβιώσει δεν είναι το δυνατότερο, αλλά αυτό που μπορεί να αλλάζει και να προσαρμόζεται στις αλλαγές» και άλλες προσεγγίσεις της καθημερινότητας, όπως «τίποτα δεν είναι γραμμένο σε πέτρα» και «η αλλαγή είναι η μόνη σταθερά», το φαινόμενο της αλλαγής φαίνεται να απασχόλησε τους ερευνητές και την κοινωνία από την αρχαιότητα έως σήμερα. Όλες οι προσεγγίσεις σχετικά με τη διοίκηση της αλλαγής τονίζουν τη σημασία της ανθρώπινης διάστασης και πως η αποτελεσματικότητά βασίζεται, πάνω από όλα, σε μια δομημένη οργανωσιακή κουλτούρα, προσανατολισμένη στον άνθρωπο, στη μάθηση και στη συνεχή αλλαγή.

Όλες οι προσπάθειες για αλλαγή συνοψίζονται στην ίδια αποστολή: Μπορούμε να πείσουμε τους ανθρώπους να αρχίσουν να συμπεριφέρονται διαφορετικά; Για να αλλάξουμε τη συμπεριφορά κάποιου θα πρέπει να αλλάξουμε την κατάσταση στην οποία βρίσκεται, κάτι, όμως, που δεν είναι η μόνη παράμετρος.

Για να αλλάξουμε τη συμπεριφορά των ατόμων δεν αρκεί να επηρεάσουμε το περιβάλλον τους, αλλά την καρδιά και το μυαλό τους. Τι γίνεται όμως όταν η καρδιά και το μυαλό διαφωνούν; Η επικρατούσα άποψη στην ψυχολογία είναι ότι το μυαλό έχει κάθε στιγμή δύο ανεξάρτητα συστήματα σε λειτουργία: αυτό που ονομάζουμε συγκινησιακή πλευρά (το ενστικτώδες κομμάτι μας, αυτό που αισθάνεται τον πόνο και την ευχαρίστηση) και τη λογική πλευρά (το συνειδητό σύστημα, το κομμάτι που μελετά, αναλύει και στοχάζεται το μέλλον). Η ένταση μεταξύ των δυο εννοιών απασχόλησε από τον Πλάτωνα έως τον Φρόιντ, αλλά και τους σύγχρονους ψυχολόγους.

Μια θεωρία η οποία θα μας κάνει να κατανοήσουμε καλύτερα την ένταση μεταξύ των δυο αυτών εννοιών, και συνεπώς να ερμηνεύσουμε αργότερα τα κίνητρα που ωθούν τους ανθρώπους να αλλάξουν, είναι ο παραλληλισμός που έκανε ο Τζόναθαν Χάιντ στο βιβλίο του «The Happiness Hypothesis». O Χάιντ γράφει πως η συγκινησιακή πλευρά μας είναι ένας ελέφαντας και η λογική πλευρά μας είναι ο αναβάτης. Καθισμένος επάνω στον ελέφαντα, ο αναβάτης κρατάει τα ηνία και φαίνεται να είναι ο επικεφαλής. Ωστόσο, ο έλεγχος του αναβάτη φαίνεται να είναι επισφαλής, καθώς ο ίδιος είναι πάρα πολύ μικρός συγκριτικά με τον ελέφαντα.

ΠΟΙΟΣ ΕΥΘΥΝΕΤΑΙ ΟΤΑΝ ΑΠΟΤΥΓΧΑΝΟΥΝ ΟΙ ΠΡΟΣΠΑΘΕΙΕΣ ΓΙΑ ΑΛΛΑΓΗ;
Εύκολα θα έλεγε κανείς τον ελέφαντα μιας και η αδυναμία του, η αδυναμία της συγκινησιακής μας πλευράς δηλαδή, είναι ξεκάθαρη: χαρακτηρίζεται από οκνηρία και δείλια και συχνά αναζητεί το βραχυπρόθεσμο κέρδος. Ωστόσο, οι αλλαγές συχνά αποτυγχάνουν επειδή και ο αναβάτης απλώς δεν μπορεί να διατηρήσει όσο χρειάζεται τον ελέφαντα σε ευθεία πορεία, ώστε να φτάσουν στον προορισμό. Εντούτοις, ο «κακός» της υπόθεσης δεν είναι πάντοτε ο ελέφαντας. Αυτό που μπορεί να μας εκπλήξει είναι ότι και ο ελέφαντας έχει σημαντικά δυνατά σημεία, όπως για παράδειγμα η τολμηρότητα που αισθανόμαστε όταν πρέπει να υπερασπιστούμε τον εαυτό μας. ‘Η κάτι ακόμα πιο σημαντικό, όταν σχεδιάζουμε μια αλλαγή, αυτός που αναλαμβάνει να την υλοποιήσει, είναι ο ελέφαντας. Από την άλλη πλευρά, η μεγάλη αδυναμία του αναβάτη, λόγω της τάσης του να υπεραναλύει, είναι η αναβλητικότητα. Αν, όμως, θέλουμε να κάνουμε αλλαγές, θα πρέπει να προσφύγουμε και στις δυο πλευρές, καθώς ο αναβάτης προσφέρει τον σχεδιασμό και την κατεύθυνση και ο ελέφαντας προσφέρει την ενέργεια. Ένας διστακτικός ελέφαντας και ένας δραστήριος αναβάτης μπορούν να εγγυηθούν ότι τίποτα δεν θα αλλάξει. Αλλά όταν ο ελέφαντας και ο αναβάτης προχωρούν μαζί, η αλλαγή μπορεί να αποδειχθεί εύκολη.

Όταν οι άνθρωποι προσπαθούν να αλλάξουν κάτι, συνήθως σκαλίζουν συμπεριφορές που έχουν αυτοματοποιηθεί και η αλλαγή τους απαιτεί προσεκτική εποπτεία και έλεγχο από τον αναβάτη. Όσο εξαντλούμε, όμως, τον αναβάτη τόσο εξαντλούμε και τον αυτοέλεγχό μας, το στοιχείο που χρειαζόμαστε για να κάνουμε αλλαγές. Επομένως, όταν ακούμε αρκετές φορές ότι η αλλαγή είναι δύσκολη γιατί οι άνθρωποι είναι απρόθυμοι, αυτό είναι κάτι εντελώς λανθασμένο. Για την ακρίβεια, ισχύει το ακριβώς αντίθετο: Η αλλαγή είναι δύσκολη γιατί οι άνθρωποι είναι εξαντλημένοι. Άρα αυτό που αρχικά μοιάζει με οκνηρία, είναι στην πραγματικότητα εξάντληση.

ΜΕ ΠΟΙΟΝ ΤΡΟΠΟ ΜΠΟΡΟΥΜΕ ΝΑ ΦΕΡΟΥΜΕ ΑΛΛΑΓΕΣ;
Για να φέρουμε τις αλλαγές πρέπει να πάρουμε με το μέρος μας τους ελέφαντες των ανθρώπων. Εάν κερδίσουμε μόνο τους αναβάτες αλλά όχι τους ελέφαντες, θα έχουμε κατεύθυνση χωρίς κίνητρο. Ένας ελέφαντας χωρίς κίνητρο μπορεί να καταδικάσει τη προσπάθεια για αλλαγή. Ωστόσο, αν καταφέρουμε να αγγίξουμε το συναίσθημα, τα πράγματα αλλάζουν. Καθώς ο αναβάτης κωλυσιεργεί, υπεραναλύει και δεν είναι βέβαιος προς ποια κατεύθυνση πρέπει να κινηθεί, αναγκάζει και τον ελέφαντα να κάνει κύκλους. Άλλη μια διαπίστωση, λοιπόν, για την αλλαγή είναι ότι αυτό που αρχικά μοιάζει με αντίσταση είναι συχνά έλλειψη κατεύθυνσης, έλλειψη σαφήνειας. Αν θέλετε να αλλάξουν οι άνθρωποι θα πρέπει να δώσετε ξεκάθαρη κατεύθυνση. Για να αλλάξετε, λοιπόν, κάποια συμπεριφορά θα πρέπει να:

  • Καθοδηγήσετε τον αναβάτη: Αυτό που συχνά μοιάζει με αντίσταση είναι η έλλειψη σαφήνειας.
  • Δώσετε κίνητρο στον ελέφαντα: Αυτό που μοιάζει με οκνηρία είναι συχνά εξάντληση. Επομένως, είναι σημαντικό να κερδίσουμε τη συγκινησιακή πλευρά των ανθρώπων, να κάνουμε τους ελέφαντές τους να συμφωνήσουν και να συνεργαστούν.
  • Διαμορφώσετε το μονοπάτι: Αυτό που μοιάζει με ανθρώπινο πρόβλημα είναι συχνά καταστασιακό πρόβλημα. Όταν, όμως, διαμορφώνουμε το μονοπάτι, καθιστούμε πιο πιθανή την αλλαγή.

ΠΡΟΣ ΜΙΑ ΡΙΖΙΚΗ ΜΕΤΑΒΟΛΗ
Για να αλλάξει κάτι κάποιος, θα πρέπει να αρχίσει να λειτουργεί διαφορετικά. Ίσως αυτός να είστε εσείς ή ίσως να είναι η ομάδα σας. Καθένας έχει έναν συναισθηματικό ελέφαντα και έναν λογικό αναβάτη. Θα πρέπει να τα αγγίξετε και τα δυο:
Για να καθοδηγήσετε τον αναβάτη θα πρέπει να ακολουθήσετε τα φωτεινά σημεία. Ερευνήστε τι έχει αποτέλεσμα και κλωνοποιήστε το. Έπειτα, σχεδιάστε τις κρίσιμες κινήσεις και υποδείξτε τον προορισμό. Η αλλαγή είναι εύκολη όταν ξέρουμε που πηγαίνουμε και για ποιον λόγο αξίζει τον κόπο.
Για να κινητοποιήσετε τον ελέφαντα αρκεί να βρείτε το συναίσθημα. Η γνώση για κάτι δεν αρκεί για να έρθει η αλλαγή. Συρρικνώστε την αλλαγή, σπάζοντάς τη σε μικρά κομμάτια ώστε να μην τρομάζει τον ελέφαντα. Εξελίξτε τους ανθρώπους σας, καλλιεργώντας την αίσθηση ταυτότητας και μεταφέρετε τη νοοτροπία της εξέλιξης.
Για να διαμορφώσετε το μονοπάτι, τροποποιήστε το περιβάλλον. Όταν αλλάζει η κατάσταση, αλλάζει και η συμπεριφορά. Αλλάξτε την κατάσταση. Δημιουργήστε συνήθειες και συσπειρώστε την «αγέλη». Η συμπεριφορά είναι μεταδοτική, οπότε βοηθήστε να εξαπλωθεί.

Είτε η αλλαγή που αναζητάτε αφορά στην οικογένειά σας, σε κάποιο φιλανθρωπικό έργο, στην επιχείρησή σας ή γενικότερα στην κοινωνία, θα την πετύχετε εφαρμόζοντας τρία πράγματα: Καθοδηγήστε τον αναβάτη, κινητοποιήστε τον ελέφαντα και διαμορφώστε το μονοπάτι.