Στο σύγχρονο και παγκοσμιοποιημένο οικονομικό περιβάλλον, ο ρόλος των εργαζομένων χαρακτηρίζεται από μείζονες αντιφάσεις. Από τη μια πλευρά, θεωρούνται ο πολυτιμότερος πόρος κάθε οργανισμού ενώ από την άλλη οι αμείλικτες επιχειρηματικές πρακτικές των συνεχών εξαγορών, συγχωνεύσεων και μειώσεων προσωπικού, τους καθιστά ιδιαίτερα ευάλωτους και «αναλώσιμους».

Γύρω στα 1940, πρώτα στην Αμερική, εμφανίστηκε το ζήτημα της αυτοπραγμάτωσης και της χαράς στην εργασία. Μέχρι τότε η εργασία εμφανιζόταν κυρίως ως εξαναγκασμός. Στις αρχές της δεκαετίας του ’60, η εργασία θα πάρει άλλο νόημα. Η ικανοποίηση στην εργασία είναι ψυχολογική αναγκαιότητα. Πρέπει το άτομο να πεισθεί γι’ αυτό για να μπορέσει να επιβιώσει και να καταστεί χρήσιμο, παραγωγικό και πειθήνιο.

Η επαγγελματική ικανοποίηση προέρχεται από τη δυνατότητα του ατόμου να πετυχαίνει πράγματα σύμφωνα με τις αξίες που το διαπνέουν και τις προσδοκίες που απορρέουν από την εργασία του. Είναι στην ουσία μία θετική συναισθηματική ανταπόκριση προς το συγκεκριμένο έργο που επιτελεί το άτομο στον εργασιακό του χώρο. Αντίθετα, η επαγγελματική δυσαρέσκεια προέρχεται από την ματαίωση των εργασιακών αξιώσεων που εγείρει ο κάθε εργαζόμενος.

Τα «δεινά» του επαγγέλματος
Η άσκηση κάθε επαγγέλματος συνεπάγεται ένταση και φθορά εξαιτίας της ψυχοσυναισθηματικής ενέργειας που απαιτείται να επενδυθεί σε αυτό. Τα αποτελέσματα του μακροχρόνιου stress μπορεί να οδηγήσουν σε εξάντληση και αλλαγή θέσης ή επαγγέλματος.

Ο όρος επαγγελματική εξουθένωση (burnout) χρησιμοποιείται για να δηλώσει μια κατάσταση σωματικής και συναισθηματικής εξάντλησης που προκύπτει από τις συνθήκες εργασίας και εξελίσσεται σε μια σοβαρή έκπτωση της λειτουργικότητας του ατόμου. Αυτή η κατάσταση συναποτελείται από όλα εκείνα τα στοιχεία στην εργασία που συντελούν σε μια αρνητική αλληλεπίδραση ανάμεσα στα άτομα και τα περιβάλλοντά τους, καθώς οι άνθρωποι προσπαθούν να προσαρμοσθούν μέσα στον οργανισμό όπου απασχολούνται.

Η μετάφραση του όρου burn out είναι «αναλώνομαι εκ των ένδον μέχρι το σημείο της απανθράκωσης». Ο εργαζόμενος χάνει σταδιακά το ενδιαφέρον του και τα θετικά συναισθήματα που είχε για το αντικείμενο της δουλειάς του και δεν αισθάνεται πλέον ικανοποιημένος από την απόδοσή του.Η πορεία από ένα άγχος το οποίο τελικά θα εξελιχθεί σε εξουθένωση, είναι μακρόσυρτη. Αρχικά κυριαρχεί ο ενθουσιασμός αφού ο εργαζόμενος δεν ξέρει ακριβώς τι θα αντιμετωπίσει. Θέτει υψηλούς στόχους και προσδοκά να τους πετύχει.

Όσο όμως περνάει ο καιρός και έχει κάποιες αρνητικές εργασιακές εμπειρίες, αρχίζει παράλληλα να αμφιβάλλει. Οι αμφιβολίες αυτές έχουν να κάνουν κυρίως με την ανατροφοδότηση και τα μηνύματα που λαμβάνει από τη δουλειά που κάνει. Η επαγγελματική εξουθένωση επέρχεται μέσα από μια εξελικτική πορεία. Όταν οι απαιτήσεις και οι προσδοκίες του εργαζομένου δεν συμπίπτουν με την επαγγελματική του πραγματικότητα, τότε δημιουργείται μια αναπόφευκτη αναντιστοιχία. Το κατά πόσο θα την ξεπεράσει και θα συμβιβαστεί με την πραγματικότητα της εργασίας του, εξαρτάται και από προσωπικούς παράγοντες.

Σε κάθε περίπτωση όμως, το γεγονός του χάσματος μεταξύ των προσδοκιών και των απολαβών είναι ένας εξαιρετικά επιβαρυντικός παράγοντας. Το υποστηρικτικό πλαίσιο που περιβάλλει τον εργαζόμενο, είτε αυτό προέρχεται από τον οικογενειακό περίγυρο ή από τον εργασιακό του χώρου, διαδραματίζει έναν πάρα πολύ σημαντικό ρόλο και μπορεί να αποτρέψει την επαγγελματική εξουθένωση.


Αίτια της εξουθένωσης
Κάθε λογής επαγγελματική εξουθένωση οδηγεί σε σημαντικές άμεσες και έμμεσες απώλειες σε οποιαδήποτε επιχείρηση. Πολλές έρευνες θεωρούν ως κύριο παράγοντα για το burnout τις αφόρητα πιεστικές συνθήκες εργασίας.

Για παράδειγμα το συνεχές και εξαντλητικό ωράριο, το ανεπαρκές ή ανύπαρκτο υποστηρικτικό πλαίσιο, ο υπερβολικός φόρτος εργασίας, η έλλειψη σαφούς προσδιορισμού των αρμοδιοτήτων του εργαζομένου, η απουσία συνεννόησης με τη διοίκηση, η οποία εμφανίζεται πολλές φορές απρόσιτη και αυταρχική είναι μερικές από τις αιτίες του burnout. Για να κάνουν καλά τη δουλειά τους, οι εργαζόμενοι χρειάζονται σαφέστατη ενημέρωση σχετικά με τα καθήκοντά τους, ώστε να αποφεύγεται πάση θυσία η σύγκρουση ρόλων. Χρειάζεται να γνωρίζουν τα δικαιώματά τους, τα προνόμια και τις υποχρεώσεις τους.

Διάφορες έρευνες έχουν διεξαχθεί σε μια προσπάθεια αναζήτησης συσχετίσεων της επαγγελματικής εξουθένωσης με ατομικά χαρακτηριστικά. Η ηλικία είναι ένα από αυτά. Συγκεκριμένα, τα άτομα μεταξύ 30 έως 40 ετών παρουσιάζουν υψηλότερα ποσοστά επαγγελματικής εξουθένωσης. Ο λόγος για τον οποίο συμβαίνει αυτό πιστεύεται πως έχει να κάνει με το γεγονός ότι στις ηλικίες αυτές τα άτομα βρίσκονται στην αρχή της επαγγελματικής τους σταδιοδρομίας. Επομένως, θα λέγαμε πως η επαγγελματική εξουθένωση έχει αρνητική συνάφεια με την επαγγελματική εμπειρία. Όσο μεγαλύτερη εμπειρία κατέχει κάποιος, τόσο χαμηλότερα τα ποσοστά επαγγελματικής εξουθένωσης.

Επίσης σύμφωνα με έρευνες, οι γυναίκες είναι πιο επιρρεπείς στο burnout αφού είναι πολλές φορές διχασμένες ανάμεσα στον ρόλο της νοικοκυράς και μητέρας και της εργαζομένης. Όσον αφορά την οικογενειακή κατάσταση οι ανύπαντροι εμφανίζουν πιο συχνά την επαγγελματική εξουθένωση ενώ και το μορφωτικό επίπεδο είναι ένας ατομικός παράγων που έχει μελετηθεί αποκαλύπτοντας πως η μόρφωση έχει θετική συνάφεια με την επαγγελματική εξουθένωση. Δισεκατομμύρια δολάρια χάνονται κάθε χρόνο εξαιτίας εργαζομένων που δεν μπορούν άλλο πια να λειτουργήσουν ή να αντιμετωπίσουν με επιτυχία τις απαιτήσεις της εργασίας τους.

Πολύ σημαντικότερη από μια χρηματική απώλεια είναι η απώλεια ικανών ανθρώπων στην πιο παραγωγική τους ηλικία. Στην εποχή μας τα σημάδια και τα συμπτώματα αυτών των προβλημάτων, αλλαγή επαγγέλματος, συστηματική απουσία από την εργασία, ελαττωμένη παραγωγικότητα, ψυχολογικά προβλήματα, εμφανίζονται όλο και συχνότερα. Το burnout υποβαθμίζει την ποιότητα των παρεχόμενων υπηρεσιών, μειώνοντας αντίστοιχα τον κύκλο εργασιών μιας επιχείρησης.

Επιπλέον, φαίνεται να συσχετίζεται αρνητικά με διάφορους δείκτες προσωπικής ευτυχίας, συμπεριλαμβανομένης της αυξανόμενης χρήσης οινοπνεύματος και φαρμάκων, συζυγικών και οικογενειακών προβλημάτων.

Κατηγορίες συμπτωμάτων
Τα συμπτώματα της επαγγελματικής εξουθένωσης κατηγοριοποιούνται σε σωματικά, ψυχολογικά και συμπεριφορικά. Στα σωματικά συγκαταλέγονται οι δυσκολίες στον ύπνο, υπερένταση, σεξουαλική δυσλειτουργία, διαταραχές διατροφής. Τα ψυχολογικά συμπτώματα περιλαμβάνουν εκνευρισμό, κατάθλιψη, αίσθημα αποξένωσης, έλλειψη συναισθηματικού ελέγχου ενώ τα συμπεριφορικά αναφέρονται σε επικοινωνιακά προβλήματα, ροπή για απουσίες από την εργασία, αδυναμία συγκέντρωσης. Το άτομο λέει συχνά πως είναι εξαντλημένο και πως δεν αντέχει άλλο. Έχουμε λοιπόν υποκειμενική αίσθηση της ψυχικής εξάντλησης.

Σε περίπτωση ακόμα σοβαρότερων προβλημάτων, μπορεί να εμφανιστούν υπέρταση, ημικρανίες, έλκος. Ως προς την κοινωνική του συμπεριφορά, το άτομο συχνά κλείνεται στον εαυτό του, και εμφανίζει επιθετικότητα.

Εντούτοις, μόνο η αναγνώριση και η καταγραφή των προβλημάτων δεν οδηγεί από μόνη της σε λύσεις, αλλά αποτελεί ένα σημαντικό πρώτο βήμα. Στη συνέχεια, οι ειδικοί θα πρέπει να εξετάσουν τα δεδομένα ώστε να απομονώσουν τους παράγοντες που οδηγούν σε επαγγελματική εξουθένωση και να εκπονήσουν ένα σχέδιο για να τους εξαλείψουν οριστικά.